Artikelen

Column Tijdschrift Controlling, nr. 12

Laat ik het maar eens zwaar aanzetten; schuld en boete, naar het beroemde boek van Dostojewski, is het motto wat ik u dit keer wil voorhouden.
 
Al sinds het begin van de zeventiger jaren ben ik in het metier van fraude en riskmanagement actief. En meer en meer krijg ik de overtuiging dat de mensheid fraude en ander onheil voor een flink deel over zichzelf afroept. En elke keer gaat het over de mens én de organisatie en cultuur, waarin hij of zij opereert.
 
Met de factor mens gaat het gegarandeerd verkeerd als er gebrek is aan screening bij de poort. Het domweg weten wat voor vlees je in de kuip hebt. Overigens screening niet alleen in de strikte zin van het arbeidscontract, maar ook daar waar men overgaat tot samenwerken met derden, zowel klanten als leveranciers. Beter was dat ook geweest daar  waar het ging om beleggingen bij twijfelachtige clubs of het verkopen van het bedrijf aan een onbetrouwbare derde die vervolgens het bedrijf leegzuigt, en zo zijn er nog wel wat voorbeelden, waar men volstrekt overbodig uit de bocht blijkt gevlogen.
 
Qua cultuur gaat het verkeerd als niet genoeg wordt beseft dat de leiding, en zeker als het de directeur/eigenaar is, het goede voorbeeld moet geven. Maar ook als functionarissen ‘op niveau’  menen dat de regels niet voor hen maar voor anderen gelden, of als niet genoeg aandacht wordt besteed aan zogenaamde ‘branchegebonden’ gebruiken. Uiteenlopend van kortingen en zwartwerk tot pure corruptie.
 
Maar aangezien uw functie vooral op controle van de organisatie gericht is wil ik een lans breken voor het fenomeen sanctie.
 
Want als er iets blijkt uit mijn rijke praktijk, dan is het wel dat wij er hier – laat ik het maar even beperken tot Nederland – eigenlijk niet van houden om andere mensen op de vingers te tikken, te controleren en vooral daar waar fouten worden geconstateerd, in te grijpen.
 
Keer op keer blijkt tijdens onderzoeken die wij uitvoeren, ongeacht in welke branche of met welke fraudemethodiek, het fenomeen op te duiken dat misstanden al in een veel vroeger stadium werden gesignaleerd, waarbij men om welke reden dan ook heeft verzuimd om duidelijk zichtbaar in te grijpen om het misbruik of de overtreding met een sanctie te ‘belonen’. Vaak blijken de eerste afwijkingen , het afsnijden van bochten, de eerste onverdiende voordelen, een opmaat tot de omvangrijke fraudes die wij in onze praktijk tegenkomen, zowel bij bedrijfsleven als overheid.
 
En nogmaals, alleen maar omdat er eerder geen sanctie werd toegepast en het fenomeen in volledige openheid werd afgedaan door een leidinggevende. En uiteraard preventief zonodig een en ander bijgesteld.
 
De excuses die ik daar dan voor verneem zijn uiteenlopend, maar hebben alles te maken met een aantal diep menselijke psychologische factoren. Van het niet willen of durven corrigeren van een medewerker of gelijke, tot domweg hopen dat het overgaat of erger nog, vergoeilijken. Veel van de relaties die ik spreek geven dan aan dat ze ook niet vinden dat ze op de wereld zijn om te controleren, laat staan om te straffen. En ik van mijn kant moet ze dan steeds maar voorhouden dat het juist die straffeloosheid is die daders - terecht - de indruk geeft dat ze vrij spel hebben. Maar tegelijkertijd de omstanders, de collega’s, de stellige indruk geven dat de baas, de leidinggevende, het goed vindt. ‘Anders zou hij toch wel hebben ingegrepen’, krijgen wij dan te horen.
 
Uit criminologisch onderzoek is afdoende bekend dat straffen niet of nauwelijks helpt. En daar ben ik het mee eens. Maar wat ik altijd, als dit onderwerp ter sprake komt, de toehoorders voorhoud, is dat het gaat om welk voorbeeld, welke boodschap, aan de omstanders wordt gegeven. Kan men straffeloos aan de gang, of niet! En die boodschap wordt door die  omstanders uitstekend opgevangen en vertaald naar hun eigen situatie. Vervolgens kijkt men dus naar de mogelijkheden van eigen voordeel en is het hek van de dam.
 
Zo ook in de metaalwarenfabriek waar uit ons onderzoek bleek dat de bedrijfsleider een volstrekt eigen productie had opgezet en dat mét gebruikmaking van de mankracht in het bedrijf en ín de eigen werkplaatsen. Sterker nog, zijn fabrikaat had de nodige bewerkingen nodig en ondermeer werden zendingen naar de externe verzinkerij meegestuurd in het normale dagelijkse verkeer, voorzien van bonnen en administratie op naam van de medewerkers van onze opdrachtgever. Tegen de tijd dat wij mochten ingrijpen bleek een flink deel van het bedrijf met deze, nota bene concurrerende activiteiten, in het bedrijf van onze opdrachtgever actief. En ook hier weer kregen we te horen dat lang geleden al was vastgesteld dat betrokkene, toen nog in het beginstadium, dergelijke activiteiten ontplooide, en er dus niet was ingegrepen. En daarom vond een deel van zijn ondergeschikten het terecht om mee te delen in de extra verdiensten.
 
En dus houd ik u voor dat als u schuld vaststelt door controle, ik u aanraad ook er voor te zorgen dat de daders, en wel goed zichtbaar, flink boete doen.
 
 
Door Gerd Hoffmann